De nieuwe AI-encycliek wordt pas echt interessant wanneer het over de rechtvaardige oorlog gaat.
Op tweede pinksterdag publiceerde paus Leo zijn eerste encycliek: Magnifica Humanitas. Politicus en theoloog Lucas Brinkhuis las de encycliek en geeft zijn beschouwingen.
Lucas Brinkhuis
Paus Leo begint zijn encycliek met een zeer uitgebreide beschouwing over de Sociale Leer van de kerk. Elke encycliek is een toevoeging aan de Leer van de kerk, maar het is zeer uitzonderlijk om in een encycliek zelf zo uitgebreid in te gaan op het ontstaan van de Sociale Leer en de belangrijkste principes. Het past goed bij zijn naam: Leo XIV. De Sociale Leer is echt begonnen bij paus Leo XIII waar Leo XIV zich naar heeft vernoemd. De paus vat de Sociale Leer als volgt samen. Er zijn drie fundamenten: elk persoon is naar het beeld van God, het beschermen van de menselijke waardigheid en de waarde van mensenrechten. Hier komen ook vijf principes bij kijken: streven naar het algeheel goed, eerlijk delen, subsidiariteit (neem beslissingen op een zo laag mogelijk niveau), solidariteit en sociale rechtvaardigheid.
De wijze waarop paus Leo in relatief weinig tekst zowel de ontwikkeling als de principes van de Sociale Leer van de katholieke kerk neerzet is zeer prijzenswaardig. Iedereen die meer over de Sociale Leer wilt lezen, maar waarvoor het hele Compendium van de Sociale Leer (het officiële boek waar de Sociale Leer tot en met paus Johannes Paulus II in staat opgeschreven) iets te uitgebreid is kan ik aanraden om dit deel van deze encycliek te lezen.
De meeste aandacht gaat uit naar de hoofdstukken over kunstmatige intelligentie. De paus komt met een mooie metafoor: de keuze tussen het bouwen van de toren van Babel en het herbouwen van de stadsmuren van Jeruzalem. De paus erkent dat AI een krachtige technologie heeft en geeft aan dat we hiermee twee richtingen op kunnen gaan. De eerste richting is de richting van de toren van Babel. In deze richting wordt de winst van bedrijven boven mensen gezet, is de waarde van mensen de waarde van hun data, wordt ongelijkheid groter en verliezen we de waardigheid van de mens. In de richting van de stadsmuren van Jeruzalem bouwen we als mensen samen aan een betere toekomst, we luisteren naar elkaar en nemen iedereen mee. Dit is uiteraard de richting waar de paus voor wil gaan, maar hij ziet AI te veel in de richting van de toren van Babel ontwikkelen.
Paus Leo houdt een pleidooi voor de ontwikkeling van humane AI. Deze AI moet voldoen aan de principes van de Sociale Leer zoals hierboven beschreven, maar nog belangrijker is de rol van de mens hierin. Paus Leo waarschuwt voor een AI die de mens, en met name de beslissingsbevoegdheid van de mens, vervangt. Zowel in algemene zin als specifiek in militaire zin. De paus voegt zich hierbij bij de kritiek van zijn voorganger paus Franciscus. Franciscus waarschuwde al voor het “technocratisch paradigma”. In dit paradigma staan winst, efficiëntie, technologie en controle voorop en komt de menselijke waardigheid en de zorg voor het milieu op een achtergestelde positie. De paus is duidelijk over dat hij niet tegen technologie op zichzelf is, hij noemt AI zelfs waardevol, maar dat we erg moeten oppassen met het verdwijnen van de menselijke waardigheid wanneer technologie meer en vaker in ons leven komt.
Veel aandacht heeft de paus ook voor de toename van nepnieuws, mede door AI. Hij waarschuwt voor de mogelijkheid dat kleine groepen mensen die beschikking hebben over krachtige technologische en economische middelen de waarheid kunnen beïnvloeden. Paus Leo: “De zoektocht naar de waarheid is een essentieel onderdeel van democratie, wat op zichzelf een middel is om bij te dragen aan het algeheel goed. Wanneer vragen over wat waar is hun aantrekkingskracht verliezen, en een pragmatisme de overhand krijgt dat tevreden is met wat nuttig of effectief lijkt, dan wordt het democratische leven verzwakt. Immers, democratie bestaat niet alleen uit regels en procedures, maar vooral uit een solide overeenstemming met de feiten en een oprechte inzet voor het welzijn van individuen en de samenleving als geheel. Onverschilligheid tegenover de waarheid leidt, langzaam maar zeker, tot een afdaling in totalitarisme.” Krachtige woorden van de paus. De paus heeft ook ook voor andere gevolgen van AI, bijvoorbeeld werkloosheid. Maar gaat helaas niet in op de effecten van het gebruik van AI op het klimaat.
De encycliek eindigt echter niet bij AI. Sterker nog, de in mijn ogen twee meest opzienbarende onderdelen staan richting het einde van de encycliek. Zo reflecteert paus Leo uitgebreid op de rol die de katholieke kerk heeft gehad in de slavernij: “Hoewel er in de praktijk niet altijd consistentie was, aangezien slavernij lange tijd werd getolereerd voordat ze ondubbelzinnig werd veroordeeld, is er door de geschiedenis heen een voortdurende bevestiging geweest van de waardigheid van elke mens, geschapen naar het beeld van God, zelfs als het achttien eeuwen duurde voordat de volledige onverenigbaarheid met slavernij expliciet werd erkend. Dit vormt een wond in het christelijke geheugen, een waar wij ons niet van kunnen losmaken. Het is onmogelijk om geen diepe droefheid te voelen bij het nadenken over het immense lijden en de vernedering die zo velen hebben doorstaan, in scherp contrast met hun onmeetbare waardigheid als personen die oneindig geliefd zijn door de Heer. Daarom vraag ik, in naam van de Kerk, oprecht om vergeving.”
Tegen het einde van de encycliek zit nog een zeer opvallend stuk over oorlog. Al heb ik er geen bewijs voor, vermoed ik dat paus Leo dit onderdeel pas later aan de encycliek heeft toegevoegd. Niet eens zo zeer om de directe confrontatie tussen de paus en Trump over het begrip de “Rechtvaardige Oorlog”, maar wel naar aanleiding van de recente (Iran) en minder recente (Gaza en Oekraïne) opleving van het gebruik van oorlog als politiek instrument. Paus Leo beschrijft hoe oorlog tot voor kort internationaal gezien werd als een last resort, strikt gelimiteerd en altijd met vrede als doel, maar dat dit in de huidige tijd helaas anders is. Leo heeft gezien hoe de afgelopen tijd het begrip “Rechtvaardige Oorlog”, wat een lange geschiedenis heeft binnen de katholieke kerk, te vaak gebruikt is om onrechtvaardige oorlogen te rechtvaardigen. Hij doet daarom de (in mijn ogen terechte maar zeer vergaande stelling): “Vandaag, meer dan ooit, zonder afbreuk te doen aan het recht op zelfverdediging in de striktste zin, is het belangrijk om te bevestigen dat de theorie van de ‘rechtvaardige oorlog’, die te vaak is gebruikt om elk soort oorlog te rechtvaardigen, niet meer van deze tijd is.” Paus Leo citeert hier Franciscus, wellicht om aan te geven dat deze uitspraak niet nieuw is. Franciscus zegt in zijn encycliek Fratelli Tutti (waar het citaat naar verwijst) echter het volgende: “In het licht hiervan is het tegenwoordig zeer moeilijk om de in eerdere eeuwen uitgewerkte rationele criteria aan te roepen om te spreken over de mogelijkheid van een “rechtvaardige oorlog”.” In mijn ogen gaat paus Leo dus echt een stap verder. Leo is duidelijk: de Rechtvaardige Oorlog bestaat niet meer. Het is in de Sociale Leer zeer gebruikelijk dat bestaande begrip opnieuw geïnterpreteerd wordt, maar het zo expliciet afstand doen van een term is echt uitzonderlijk.
In deze encycliek laat paus Leo XIV zien dat hij zowel een opvolger van Leo XIII als Franciscus is. Gezien het feit dat deze encycliek begint met een uitgebreide verhandeling over waarom de Sociale Leer zo belangrijk is, verwacht ik nog vele relevante bijdragen van Alhoewel zijn conclusie over AI weinig verrassend is (het is goed als je het goed gebruikt, maar heeft de potentie om kwaad te doen) schrijft de paus dit helder en aansprekend op. De paus verrast in positieve zin met zijn expliciete erkenning van de rol van de kerk in de slavernij en de vraag om vergeving. Ik ben zeer onder de indruk van de gedurfde stap om afstand te doen van het begrip Rechtvaardige Oorlog. Het vergt grote moed om een begrip wat gedurende de hele geschiedenis van de katholieke kerk vaak is aangehaald en verdedigd opzij te zetten en volledig te kiezen voor vrede. Voor mij is dit het meest toonaangevende deel van deze encycliek en een belofte voor het pontificaat van paus Leo XIV: de vredespaus.
Dit artikel verscheen eerder op NieuwWij