In het Overijsselse Kampen wordt sinds 21 november 2024 continu een dienst gehouden in De Open Hof. In deze kerk woont de Oezbeekse familie Babayants, die uitgezet dreigt te worden. Deze moderne vorm van kerkasiel om met uitzetting bedreigde personen te beschermen, bestaat in Nederland sinds 1978. De geschiedenis van het kerkasiel gaat echter helemaal terug naar de middeleeuwen.
Lucas Brinkhuis
In 511 besloot de Raad van Orleans, een synode van de Franse bisschoppen in aanwezigheid van de eerste Franse koning Clovis, dat er asiel verleend kon worden aan iedereen die bescherming zocht in een kerk of op kerkterrein. In de tweede helft van de 6e eeuw na Christus schreef de Franse bisschop Gregorius van Tours ook over dit kerkasiel, al beschreef hij hoe dit recht niet altijd gerespecteerd werd door de wereldlijke macht, ook een terugkerend patroon.
Aan de andere kant van het Kanaal, in Engeland, gold in de middeleeuwen een universeel kerkasiel voor alle kerkelijke gebouwen. De koning had verder aan een twintigtal kerken verdere toestemming gegeven om ook asiel te verlenen in een omliggend gebied. Dit middeleeuwse kerkasiel was echter wel beperkt. Wanneer een toenmalige kerkasielzoeker op het terrein van de kerk was aangekomen had hij (of zij) veertig dagen om te beslissen of hij/zij zich alsnog wilde overleveren aan de seculiere autoriteiten of in vrijwillige ballingschap ging.
Er zijn meerdere voorbeelden in de geschiedenis waarbij de autoriteiten de kerk binnenstormden en de asielzoeker gevangen namen. Tegelijkertijd zijn er beroemde voorbeelden van personen die lange tijd – ook langer dan de veertig dagen – hun heil succesvol in de kerk zochten. Tijdens de Engelse Rozenoorlogen (1455 tot 1485) vluchtte koningin Elizabeth met haar dochters naar de beroemde abdij van Westminster toen haar man koning Edward IV was afgezet. Ze zat daar een half jaar, totdat haar man weer op de troon zat. Toen koning Edward IV overleed, vluchtte ze weer naar de abdij en verliet die pas toen de nieuwe koning haar vrijheid beloofde.
Modern kerkasiel
Het moderne kerkasiel in Nederland begon echt in de jaren 80. In die tijd waren er in Nederland veel gastarbeiders, deze gastarbeiders waren niet altijd legaal in Nederland. Via een regularisatiemaatregel wilde de overheid die arbeiders legaliseren en tegelijk de migratie inperken. Illegale migranten kwamen in aanmerking voor een verblijfsvergunning als zij een werkgeversverklaring konden overleggen waarin stond dat ze zes jaar of langer in Nederland werkten. Werkgevers wilden deze verklaringen vaak niet afgeven omdat zij bang waren dat ze dan alsnog de sociale zekerheidspremies zouden moeten betalen, wat zij niet deden voor illegale gastarbeiders.
Ongeveer 180 Marokkaanse gastarbeiders zochten en kregen daarop kerkasiel in De Duif. Dit is een oecumenische kerk in Amsterdam. Het was een succes, mede dankzij veel aandacht in de media en vanuit vakbonden, andere kerken en politieke partijen. De 180 gastarbeiders kregen een verblijfsvergunning en de regularisatiemaatregel werd versoepeld.
Later in de jaren 80 dreigde massale uitzetting van gastarbeiders. Velen zochten hierop kerkasiel. De staatssecretaris van Justitie in het eerste kabinet Van Agt, Bert Haars (CHU), sprak daarop in de Tweede Kamer over het arresteren van illegalen in kerken. Dit leidde tot een demonstratie van tienduizenden mensen in Amsterdam en vond er geen inval plaats bij kerken.
Ook vandaag de dag is kerkasiel geen per wet vastgelegde geldige reden om niet gearresteerd te worden, ook wanneer er een viering bezig is. In de praktijk komt het zeer zelden voor dat er een arrestatie in een kerk plaatsvindt en is kerkasiel wel degelijk effectief om de arrestatie van ‘illegale’, maar ongevaarlijke asielzoekers tegen uitzetting te beschermen.
Spanningen en dreigingen
De Nederlandse Raad van Kerken, waar bijna alle Nederlandse georganiseerde kerkgemeenschappen bij zijn aangesloten, stelde zich in 1986 op het standpunt dat kerkgebouwen inderdaad gebruikt kunnen worden om vluchtelingen op te vangen. Kerken hebben sindsdien vele malen asiel verleend aan vluchtelingen. Meerdere keren leidde dit tot spanningen en dreigingen vanuit de overheid om tot arrestatie over te gaan. Tot op de dag van vandaag is dit echter nog nooit voorgekomen.
Sinds 21 november 2024 vindt in Kampen een kerkasiel plaats in De Open Hof. De familie Babayants, een gezin met vier kinderen van 21, 15, 12 en 4 jaar oud, woont nu al bijna twee jaar in deze kerk. De kinderen van het gezin zijn in Nederland geworteld, maar desalniettemin afgewezen in de asielprocedure. Alhoewel de ouders en de oudste twee kinderen in Oezbekistan zijn geboren, wonen zij inmiddels al elf jaar hier, de jongste kinderen zijn zelfs in Nederland geboren. Rondom de klok, zeven dagen per week, worden in deze kerk vieringen gehouden met voorgangers uit het hele land. Vrijwilligers komen uit heel Nederland om te zorgen voor het onderwijs aan de kinderen.
Verschil tussen vroeger en modern kerkasiel
Door de eeuwen heen zijn kerken vaak de plek geweest waar mensen de laatste veilige plekken vonden bij een bedreiging vanuit de overheid. In de middeleeuwen gebeurde dit vooral wanneer personen misdaden hadden gepleegd of wanneer zij om politieke redenen werden vervolgd. Sinds de 20e eeuw is kerkasiel opnieuw een fenomeen. Het moderne kerkasiel draait echter vooral op het voorkomen van uitzetting van mensen die geen verblijfsvergunning hebben of hiervoor zijn afgewezen.
De rode draad in het kerkasiel is de voortdurende spanning tussen de kerken en de overheden met daartegenover de effectiviteit van deze beschermde opvang. Want zeer zelden, in de moderne tijd zelfs nooit, verbraken overheden het kerkasiel, zelfs als zij hier wettelijk wel het recht toe hadden.