Op 14 april sprak de Amerikaanse vicepresident JD Vance de nu al legendarische woorden: “Ik denk dat het heel erg belangrijk voor de paus is om voorzichtig te zijn wanneer hij over theologische zaken spreekt.” De vicepresident reageerde op uitspraken van paus Leo XIV over de rechtvaardige oorlog. De paus stelde een dag eerder dat “God nooit aan de kant staat van hen die eerder het zwaard hanteerden en nu bommen gooien.” Het concept Rechtvaardige Oorlog heeft in de katholieke (en brede christelijke) leer een lange, gecompliceerde geschiedenis. Redacteur en moraaltheoloog Lucas Brinkhuis schrijft over dit concept en haar geschiedenis.
Lucas Brinkhuis
Gij zult niet doden, staat in de tien geboden. Als iedereen in de wereld zich daaraan zou houden was de wereld een stuk mooier geweest. Helaas hebben we te maken met een andere realiteit. Ook in de geschiedenis van de kerk is dit gebod altijd anders uitgelegd. Soms ten goede, als het gaat om verdedigen, maar vaak om ook oorlogen ten bate van de macht te rechtvaardigen. Door de hele geschiedenis heen hebben denkers zich beziggehouden met het concept van een rechtvaardige oorlog. De Egyptische farao’s zochten al naar een rechtvaardiging voor hun oorlogen, in de oude Hindoe-tekst Mahabharata wordt het concept verder uitgewerkt met termen als proportionaliteit, geoorloofde middelen en een goede aanleiding. Ook denkers als Aristoteles gebruikten het concept.
Vrede als grondhouding
Ook in de katholieke leer, waar de paus zich op baseert, is de rechtvaardige oorlog ook een belangrijk concept. De kerkvader Augustinus gebruikt de term voor het eerst in zijn boek De stad van God. Augustinus stelt dat vrede een goede grondhouding is, maar dat geweld gerechtvaardigd kan worden als dit nodig is om ernstige misstanden recht te zetten. Later kwam Thomas van Aquino met specifieke voorwaarden; een oorlog is rechtvaardig wanneer deze gevoerd wordt door een rechtmatige heerser, voor de goede rede en met de juiste intentie, namelijk je inzetten voor het goede.
Tegenwoordig stelt de katholieke leer dat een oorlog rechtvaardig is wanneer deze verdedigend is of om kwaad te straffen of te verdrijven. De Catechismus geeft vier strikte voorwaarden voor militair ingrijpen: de schade moet ernstig, zeker en blijvend zijn, alle andere opties om er uit te komen zijn op niet uitgelopen, er moet een zeker zicht zijn op succes en de oorlog zelf moet niet slechter zijn dan het kwaad wat bestreden wordt. In het Compendium van de Sociale Leer van de Kerk (een overzicht van de katholieke leer) staat: “Een aanvalsoorlog is intrinsiek immoreel. In het tragische geval waarin zo een oorlog uitbreekt, hebben de leiders van de staat die aangevallen wordt, het recht en de plicht om hun verdediging te organiseren, zelfs door wapens te gebruiken.” In het Compendium staat echter ook dat een preventieve oorlog onder strenge voorwaarden wel rechtvaardig kan zijn.
(On)rechtvaardige oorlog
Paus Franciscus gaat in zijn encycliek Fratelli Tutti nog een stap verder: “We kunnen oorlog niet langer als een oplossing zien, omdat de eraan verbonden risico’s waarschijnlijk altijd groter zullen zijn dan de veronderstelde voordelen. Met het oog hierop is het vandaag erg moeilijk om een beroep te doen op de rationele criteria die in vroegere eeuwen zijn uitgewerkt om te spreken van de mogelijkheid van een ‘rechtvaardige oorlog’. Nooit meer oorlog!” Oftewel, volgens Franciscus is een rechtvaardige oorlog een begrip van de geschiedenis en kan deze in onze tijd eigenlijk niet meer voorkomen.
In Oekraïne zien we een oorlog die duidelijk onrechtvaardig is. Er is sprake van een agressor in de vorm van Rusland die met als enig argument dat ze grond van Oekraïne willen hebben het land is binnengevallen. Oekraïne heeft in dit geval dus ook duidelijk het recht om met wapens hun grondgebied te verdedigen. Het voeren van een oorlog door Oekraïne is daarom rechtvaardig te noemen, zonder dat de oorlog zelf rechtvaardig wordt. Dit onderscheid is belangrijk en wordt vaak vergeten.
De oorlog In Gaza is ook een onrechtvaardige oorlog. Israël is al jarenlang bezig met illegale bezettingen met militair vertoon op de Westelijke Jordaanoever die in het licht van de kerkelijke leer moeilijk rechtvaardig te noemen zijn. Echter is de terroristische daad van Hamas op 7 oktober absoluut een agressieve onrechtvaardige daad. Dit was geen verdediging (sowieso is Hamas een totaal ander bestuur dan de Palestijnse Autoriteit), gericht tegen burgers en daarmee absoluut onrechtvaardig. Het was dan ook gerechtvaardigd vanuit Israël om zich hiertegen te verdedigen, ook met militair geweld. Echter is Israël niet opgehouden met dit militair geweld en veranderde een verdediging in een aanval met veel burgerslachtoffers tot gevolg. De oorlog die Israël daarna voerde en de bezetting die nog steeds gaande is in Gaza is daarom buitenproportioneel en onrechtvaardig.
Proportionaliteit
Volgens de katholieke JD Vance is de oorlog in Iran een rechtvaardige oorlog. Er valt best iets voor te zeggen dat het afzetten van het Ayatollah-regime geweld kan rechtvaardigen. Echter is bij een rechtvaardige oorlog de proportionaliteit een belangrijk onderdeel. Het gebruikte geweldsmiddel en de hoeveelheid moet in verhouding staan tot het beoogde doel. De proportionaliteit wordt al flink op de proef gesteld met de aantallen en de zwaarte van de bombardementen die zijn uitgevoerd, maar was helemaal weg op het moment dat Trump begon te dreigen met het vernietigen van civiele infrastructuur als drinkwaterbedrijven en energiecentrales en zelf “de hele beschaving.” Ook Iran heeft volgens het concept van een rechtvaardige oorlog het recht om zichzelf te verdedigen, maar zeker niet om lukraak raketten af te sturen op niet-militaire doelen, zoals het regime veelvuldig doet.
Oorlog, wapens, doden. Het is kwaad, maar in sommige gevallen noodzakelijk kwaad. De verdediging van Oekraïne tegen de agressor Rusland is daarom goed te verdedigen. Maar in Gaza zien we een oorlog die gestart is als rechtvaardige verdediging, maar een onrechtvaardige aanvalsoorlog is geworden. In Iran was het doel om een gewelddadig regime te verdrijven goed, maar de mate van geweld volstrekt buitenproportioneel. Het is belangrijk om conflict zoveel mogelijk te voorkomen, en wanneer het onvermijdelijk is om niet de vernietiging van de ander, maar vrede en vrijheid als doel te hebben.