De geschiedenis van Kerk en Staat: de Romeinse synagoge
Dat het christelijke geloof zich snel kon verspreiden door het Romeinse Rijk is breed bekend, maar dat ook het jodendom zich door dit rijk kon verspreiden is minder belicht. In dit artikel schrijft Lucas Brinkhuis over de synagoge van de haven van Rome: Ostia en hoe deze symbool staat voor de verspreiding van het jodendom in het Romeinse Rijk.
In 1961 deed de archeologe Maria Floriana Squarciapino een bijzondere ontdekking in Ostia Antica. Ostia was de grote haven van Rome, gelegen op de plek waar de Tiber in zee stroomt. Ostia Antica is een van de grootste archeologische opgravingen van Italië, grote delen van de havenstad staan nog overeind. Door zijdelingse verwijzingen was er al een tijdje een vermoeden over het bestaan van een joodse gemeenschap in Ostia, maar nog zonder hard bewijs. Het gebouw dat Maria Floriana had opgegraven, kon echter maar één ding zijn: een synagoge. De verbazing was nog groter toen bleek hoe oud het gebouw was: het gebouw kwam uit de tijd van keizer Claudius, die van 41-54 na Christus regeerde. In 2025 werd daarbij in een villa in een ander deel van Ostia Antica een Mikvah gevonden. Dit is een joods ritueel bad.
Uit verder archeologisch onderzoek blijkt dat het gebouw van ongeveer de eerste eeuw tot en met de vijfde eeuw in gebruik is geweest en ook steeds is uitgebreid. Naast een grote gebedsruimte bestond het volledige complex uit tientallen ruimtes met verschillende doelen. Er was een ruimte met een waterbassin, wellicht in gebruik als Mikvah, een ruimte voor de Thorarollen, maar ook praktische ruimtes als een keuken.
Oudste synagoge
De synagoge van Ostia is de oudste synagoge van Europa en is een tastbaar voorbeeld van de verspreiding van het jodendom door het Romeinse Rijk. Deze verspreiding begon in de tweede eeuw voor Christus. Er waren twee redenen voor joden om zich te vestigen in het Romeinse Rijk, en met name Rome zelf. De grootste reden was de handel die er was tussen Rome en delen waar joden woonden, waaronder het Hasmoneese Koninkrijk (het huidige Palestina en Israël) zelf en Egypte. De andere reden was dat joden buiten het Hasmoneese Koninkrijk niet altijd vrij en veilig hun geloof konden uitoefenen.
In 63 voor Christus werd het Hasmoneese Koninkrijk veroverd door Pompeius de Grote (de latere aartsvijand van Julius Caesar) en werd het huidige Palestina en Israël onderdeel van het Romeinse Rijk. De status van joden binnen het Romeinse Rijk was wisselend. Aan de ene kant kregen verscheidene joodse gemeenschappen van de keizer rechten om zich te onthouden van niet-joodse rituelen, hun eigen religie uit te voeren en uitgesloten van de dienstplicht. Aan de andere kant zijn er diverse opstanden tegen de Romeinen geweest in Palestina (het geografische gebied waar nu Palestina en Israël liggen), vaak bloedig neergeslagen. Met als dieptepunt de vernietiging van de joodse tempel in 70 door keizer Vespasianus.
Migratie
Duidelijk is dat nadat Palestina onderdeel werd van het Romeinse Rijk, migratie van joden naar andere delen van dit rijk makkelijker werd en ook veelvuldig gebeurde. Het beeld dat joden pas in groten getale na de verwoesting van de Tweede Tempel zich buiten Palestina verspreiden is onjuist, dit gebeurde al ruim twee eeuwen daarvoor. Ook de synagoge in Ostia was al gebouwd voor de verwoesting van de Tweede Tempel. Rome en de omliggende steden (waaronder Ostia) groeiden sterk als hoofdstad van het enorme rijk. Rome zelf telde in de eerste eeuw na Christus een miljoen inwoners, pas in de 19e eeuw zou een Europese stad weer een dergelijk inwoneraantal tellen. Ongeveer 2-6% hiervan was joods, dat zijn 20.000-60.000 mensen. Rome zelf is volop in ontwikkeling geweest waardoor Romeinse synagogen daar nog niet gevonden zijn, Ostia als voorstad is al snel na de val van het Romeinse Rijk grotendeels bedekt door zandduinen waardoor de synagoge daar wel behouden is.
Verbinding
Het Romeinse Rijks zorgde ervoor dat het volledige Middellandse Zeegebied en een groot gedeelte van Europa goed verbonden was. Reizen binnen het rijk was relatief eenvoudig en door handel en de rondreizende legers konden religies zich snel verspreiden. Naast het christendom waren dit bijvoorbeeld ook de Isis-cultus uit Egypte en de Mithrascultus uit Iran. Ook het jodendom verspreidde zich snel nadat Palestina onderdeel werd van het Romeinse Rijk. De synagoge van Ostia is hier een uniek en goed voorbeeld van.
Mocht je de synagoge van Ostia zelf willen bezoeken: Ostia Antica ligt op een halfuur met de trein van Rome en heeft een eigen treinstation. De synagoge is niet eenvoudig te vinden, omdat deze helemaal in de uiterste hoek van het archeologische park ligt.
Dit artikel is ook te lezen in het laatste magazine.