Conferentie ‘Godsdienstvrijheid of vrij van godsdienst?’

Femke_Halsema

Het recht om je geloof te belijden en daaraan vorm te geven, ook in de publieke ruimte, is diep geworteld in de Grondwet en verdient blijvende verdediging. Tegelijk kunnen op die godsdienstvrijheid gebaseerde organisaties, kerken en moskeeën andere grondrechten onder druk zetten. Denk aan gelijke behandeling van mensen ongeacht levensovertuiging, sekse en seksuele voorkeur. Hoe gaan we om met dit spanningsveld?

De conferentie ‘Godsdienstvrijheid of vrij van godsdienst?’ op 9 oktober behandelde dit spanningsveld en bracht zo’n driehonderd mensen naar de Utrechtse Jacobikerk. De organisatoren – het Wetenschappelijk Bureau van GroenLinks, De Linker Wang, de Eerste Kamerfractie van GroenLinks en de Amsterdamse studentenwerkgroep ‘Religie en politiek’ – hadden gekozen voor de Eerste Kamer met honderd zitplaatsen. Die ruimte bleek al snel te klein.
‘Godsdienstvrijheid is en blijft een belangrijk onderwerp,’ bevestigde een van de vele jonge deelnemers. De sprekerslijst was indrukwekkend. Er voltrok zich een bevlogen en inhoudelijk debat. De Jacobikerk – waarin ooit een pastoor als eerste in Utrecht protestant werd – vormde een passend decor.

Allergisch voor -ismen
Socioloog Anton Zijderveld opende de conferentie met een overweging over noodzaak én grenzen van de twijfel. Hij onderscheidde verschillende soorten twijfel. De religieuze twijfel van gelovigen die benadrukken dat ‘geloof geen zeker weten is. Geloofswaarheden – zoals de schepping in zeven dagen en de opstanding van Jezus – kunnen niet bewezen maar alleen gelovend aanvaard worden.’
‘Hier komen religieuze fundamentalisten en natuurwetenschappelijk argumenterende atheïsten met elkaar in conflict.’ De laatsten verwerpen de geloofswaarheden als ‘baarlijke onzin’. Beide posities kennen geen twijfel.’
De hermeneutiek biedt een derde weg: verhalen vertellen geen feiten maar via een metafoor een heel andere boodschap. Zoals het verhaal van de ontsnapping van Jona uit de walvis, dat staat voor de opstanding uit de dood. Geen natuurwetenschappelijke waarheden dus. Het geloof blijft omzoomd door twijfel. Bij de agnost is juist de twijfel omzoomd door geloof: zijn bestaan is gedetermineerd door twijfel aan de twijfel.

Gouden Regel
Dat twijfel de basis van wetenschap vormt, wordt volgens Zijderveld vaak vergeten. ‘Ook in de democratische rechtsstaat is twijfel essentieel. In een democratie zijn minstens twee partijen en tegenover een regering staat een parlementaire oppositie die de regering aan permanente twijfel onderwerpt.’
Twijfel is niet grenzeloos, stelde Zijderveld. Maar waar liggen die grenzen? Hoe kunnen we overtuigingen koesteren zonder fanatiek te worden? Met zijn beroemde leermeester Peter Berger heeft Zijderveld in het boek ‘Lof der Twijfel’ (2010) gepoogd deze vraag te beantwoorden. ‘We hebben zowel politiek als moreel gezocht naar een middenweg tussen fundamentalisme en relativisme.’
Hun antwoord is het (grond)wettelijk veiligstellen van fundamentele burgerrechten, omdat er verwerpelijke handelingen zijn zoals verkrachting, marteling en racisme. Deze moeten worden verworpen en bestreden, op grond van de Gouden Regel: ‘Wat u niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet.’ Deze regel is in vrijwel alle religies bekend. ‘Twijfelen is moeilijker dan fanatiek geloven, maar het is van levensbelang voor een menswaardig bestaan.’

Onderwijsvrijheid
De rol van religie in onderwijs, zorg en media kwam in een forum ter sprake. Ruard Ganzevoort (voorzitter van De Linker Wang) legde een verband tussen godsdienstvrijheid en onderwijsvrijheid (vastgelegd in artikel 23 van de Grondwet). In zowel openbaar als bijzonder onderwijs vindt hij aandacht voor levensbeschouwing onmisbaar. Mensen hebben verschillende overtuigingen en levenswijzen. Op school moeten jongeren hiervoor begrip leren krijgen. Dat helpt jongeren – en docenten – die ‘anders zijn’ hiervoor uit te komen, zonder te worden afgewezen.
Lydia Helwig Nazarowa (voormalig lid Raad van Bestuur ’s Heerenloo, zorgcentrum voor mensen met een verstandelijke beperking) en Henk Hagoort (voorzitter van de Nederlandse Publieke Omroep en voormalig EO-directeur) gaven hun visie op de rol van religie in hun werkterreinen. In de zorg voegt geestelijke verzorging kwaliteit toe aan de materiële verzorging. De publieke omroep kan mensen die elkaar niet vanzelf ontmoeten, met elkaar bekend maken. Zo kunnen bruggen worden gebouwd tussen mensen, groepen en culturen. Dit helpt sociale cohesie te versterken.

Grote bek
Dick Pels (directeur Wetenschappelijk Bureau GroenLinks) en Paul Scheffer (auteur van ‘Het multiculturele drama’) debatteerden over tolerantie en onverschilligheid. Pels bekende dat hij soms moeite heeft om tolerant te zijn, en signaleert tolerantie voor intolerantie. Hij pleitte voor ‘beschaafde onverschilligheid’.
Scheffer ziet in de opkomst van ‘populistische’ partijen een tanende tolerantie in veel landen. Hij benadrukte het belang om nieuwe Nederlanders te betrekken bij de samenleving. Volgens Pels is in Nederland de traditie van relativering en twijfel slecht onderhouden. ‘We hebben geen vragen gesteld aan nieuwe Nederlanders om niet geconfronteerd te worden met lastige tegenvragen.’ Zij voelden zich evenmin uitgenodigd tot dialoog, zodat wederzijdse verbinding en begrip niet konden groeien. De rechten van de nieuwe godsdienst zijn slecht verdedigd.’
Pels stelde voor om niet de vrijheid in te perken, maar ‘te verduren’. Scheffer vroeg vervolgens om onderhoud van een veilige publieke ruimte, ‘want wie zich onveilig voelt, kan moeilijk tolerant zijn’. Daarom is het ‘gedogen’, de Nederlandse gewoonte om flexibel om te gaan met wetten en regels, gevaarlijk. Als de wet als schild voor te zwakken niet wordt gehandhaafd, geeft dat ruimte aan degenen met de grote bek.

Emancipatie
’s Middags ging een forum door op emancipatie, of het nu om homo-emancipatie gaat (Herman Meijer) of moslimfeminisme (Leyla Çakir). Geloofsgemeenschappen moeten individuen toelaten anders te zijn en anders te leven dan de (‘fundamentalistische’) leer voorschrijft. Later kwam dit onderwerp hevig terug in de discussie: Moet en mag de wet of de politiek de ‘afwijkende’ individuen beschermen en het respecteren van de fundamentele rechten ook binnen de (religieuze) gemeenschap afdwingen?
Çakir zei graag ‘met rust’ gelaten te willen worden bij de emancipatie van Islamitische vrouwen. ‘Niet alles is in het westen uitgevonden,’ reageerde ze op de vraag naar het bestaan van moslimfeminisme. Overvaltechnieken en bemoeienis van buitenaf roepen volgens haar weerstand op. Zij wil de ruimte om zelf met imams het gesprek aan te gaan. In de publieksdiscussie later vielen juist enkele gehoofddoekte vrouwen op die wel beschermende (overheids)maatregelen bepleitten.
De kerken zouden zich duidelijker moeten uitpreken, vond priester Hans van der Ven. Niet alleen over het toedekken van seksueel misbruik in de katholieke kerk, maar ook over de Islam toen deze als louter politieke ideologie werd bestempeld. ‘Ook kerken hebben het onderhoud van de godsdienstvrijheid veronachtzaamd.’

Belediging
‘Het spreken over godsdienstvrijheid is als het betreden van een smal en met prikkeldraad omgeven pad,’ begon slotspreker Femke Halsema. In haar jonge jaren als politica leerde zij bij De Linker Wang het woord ‘gewetensdwang’. Daar heeft ze het recht op individuele geloofsovertuiging ingezien, en de plicht van de overheid die te beschermen, zo zei ze. Dat vormt het prikkeldraad aan de ene kant. Aan de andere kant staan de fundamentele mensenrechten, waarbij ook Halsema een prominente plaats gaf aan emancipatie.
In veel kranten en opiniebladen, radio en tv maar ook op internet, werd haar toespraak opgepakt, wel of niet selectief en wel of niet instemmend. Halsema maakte een nadrukkelijk onderscheid. Belediging door godslastering of kritiek op heilige boeken valt onder het recht op vrije meningsuiting. Daarin ziet zij geen taak voor de staat. Wel bij het bestrijden van vernedering van gelovigen. Hieronder rekent zij discriminatie op de arbeidsmarkt of in het onderwijs en het beperken van het recht op vereniging.

Derde weg
De politieke en maatschappelijke discussie zit gevangen tussen twee smaken, zei Halsema: ‘Je bent anti-religie en dan wil je godsdienst, ik bedoel natuurlijk de Islam, weren uit de publieke sfeer en het liefst uit heel Nederland. Of je bent pro-religie en dat betekent in het gepolariseerde debat dat je een moslimknuffelaar bent en een relativist die de sharia wil invoeren’, luidde haar samenvatting van Wilders’ standpunt.
GroenLijks zoekt een derde weg, waarin respect en aanvaarding van religie als behoefte van mensen wordt verbonden met een kritische houding. Godsdienstvrijheid mag niet worden gebruikt om andere grondrechten uit te schakelen.
Een voorstel in de discussie was om grondrechten beter bekend te maken, onder meer in religieuze gemeenschappen, zodat gesprek mogelijk is. De derde weg gaat daarmee niet primair over religie, maar over de manier waarop het debat over botsende grondrechten plaatsvindt. Misschien helpt hierbij een oude uitspraak van de laatste van de ‘grote drie’ Nederlandse schrijvers: ‘Wat (absolute) waarheden genoemd worden, zijn in werkelijkheid afspraken’ (Harry Mulisch, Voer voor psychologen, 1961).

Reactie Erik Borgman
Theoloog Erik Borgman reageert in tijdschrift de Helling op de speech van Femke Halsema van 9 oktober die is na te lezen op http://tweedekamer.groenlinks.nl/node/54467. Hij betreurt dat Halsema godsdienst blijft beschouwen als een probleem en op geen enkele manier als (bron van) oplossing(en). Halsema stelde in haar lezing dat haar solidariteit als progressief politicus niet ligt bij geloof of ongeloof, maar bij het 13-jarige meisje bij haar om de hoek. ‘Welke keuzes zij ook gaat maken in haar leven, het maakt niet uit zolang zij die keuzes maar in vrijheid maakt.’ Volgens Borgman is dit te respecteren, maar is dat geen visie op godsdienstvrijheid. In navolging van de ‘omgekeerde doorbraak’ van Job Cohen zouden linkse mensen, ook als ze zelf niet gelovig zijn, religie allereerst moeten zien als bron van engagement en sociaal gedrag. Maar links vindt het religieuze opgeven van vrijheid die zichzelf als autonomie verstaat, niet alleen moeilijk te begrijpen, maar ook moeilijk te accepteren. Terwijl godsdiensten juist plaatsen zijn waar nieuwe ideeën ontstaan die de samenleving ten goede komen. Dit maakt links in beginsel een natuurlijke gesprekspartner van religies en hun inzet. Borgman had graag een speech van Halsema gehoord waarin ze blijk gaf tenminste ook dat positieve aspect van religie te zien.

Het artikel van Erik Borgman is te lezen in de Helling, blad voor linkse politiek en cultuur, uitgegeven door het wetenschappelijk bureau GroenLinks. Het winternummer besteedt uitgebreid aandacht aan het symposium van 9 oktober. Het verschijnt op 18 december en is te bestellen via dehelling@gmail.com. Meer informatie op www.dehelling.net

Dit bericht was geplaatst inBijeenkomsten. Bookmark the permalink. Zowel reacties als trackbacks zijn gesloten.
  • Over de Linker Wang

    De Linker Wang organiseert bijeenkomsten over religie, politiek en samenleving, is de religiewerkgroep van GroenLinks, en geeft het gelijknamige tijdschrift uit. Religie is een veelzijdig fenomeen. Wat verdient kritiek en wat ondersteuning? En welke inspiratiebronnen kunnen bijdragen aan duurzaamheid, vrede, gerechtigheid en compassie?

  • Elke school uniek en toegankelijk

    Emeritus hoogleraar Siebren Miedema pleit voor een nieuw onderwijssysteem waarbij alle scholen uniek zijn en toegankelijk voor iedereen. ‘Het duale stelsel is een sta-in-de-weg voor constructief onderwijsbeleid
    in een post-seculiere tijd’, stelt hij.

  • Walks of Peace tijdens Vredesweek

    Tijdens de Vredesweek van 16 tot 24 september worden verschillende Walks of Peace georganiseerd. De Walk of Peace is een wandeling van en voor vrede. Het doel van de wandeltocht is verbinden met vrede en met elkaar. De Walk of Peace werd in 2015 voor het eerst georganiseerd door vredesorganisatie PAX en de Raad van [lees meer…]

  • Aanmelden voor nieuwsbrief

  • Volg ons!

  • Tweets

    • Samen sterk voor vrede en recht. Rabbijn steunt moslims in #Enschede na extreemrechtse intimidatie 🌈🌎🌹 https://t.co/ZJQtlxiu2O - ongeveer 3 dagen geleden
    • Christelijk-sociaal denken en handelen houdt niet op bij de landsgrens en verdraagt geen ‘race naar de bodem’ tusse… https://t.co/B4fRZQEHCq - ongeveer 3 dagen geleden
    • Enis Odaci (@Humanislam) genomineerd als ‘gamechanger’ in Kleurrijke Top 100 https://t.co/Tbj5vYdhrj - ongeveer 4 dagen geleden
    • Politiek voor aandeelhouders? Of politiek met oog voor de publieke zaak? Geloof in verandering! Neem een proefabonn… https://t.co/N2C2HxkbzN - ongeveer 4 dagen geleden